Kur'ani Kavramlar Sözlüğü

İlah kelimesi genellikle sadece "yaratıcı" olarak bilinir, ancak bu eksik bir tanımdır. İlah; kendisine sığınılan, sarsılmaz bir sevgiyle bağlanan, hayatın merkezine koyulan ve mutlak itaat edilen makamdır.

“Hevasını (kendi istek ve tutkularını) ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?” (25/Furkan, 43)

Rab; yaratan, rızık veren, mülkün sahibi olan ve terbiye edip kanun koyan demektir.

“Dikkat edin! Yaratmak da emretmek de (yalnızca) O’na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah, ne yücedir.” (7/A'râf, 54)

Sözlükte "haddi aşan" anlamına gelir. İslami ıstılahta ise; Allah'ın koyduğu sınırları çiğneyen, O'nun hükümlerine alternatif hükümler (kanunlar) koyan ve insanların kendisine itaat edip boyun eğmesini isteyen her türlü varlık, otorite, ideoloji veya sistemdir.

“Dinde zorlama yoktur. Gerçek şu ki, doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır. Artık kim tağutu inkâr edip Allah'a iman ederse, kopması mümkün olmayan sapasağlam bir kulpa tutunmuş olur...” (2/Bakara, 256)

Sözlükte "ortak koşmak, pay vermek" demektir. Istılahta ise; Allah'a ait olan bir yetkiyi, sıfatı veya ibadeti (dua, tevekkül, hüküm koyma, mutlak itaat) Allah'tan başka bir varlığa (insana, kuruma, sisteme veya nefse) vermektir.

“Şüphesiz Allah, kendisine şirk koşulmasını (ortak koşulmasını) bağışlamaz. Bunun dışındaki günahları, dilediği kimse için bağışlar.” (4/Nisâ, 48)

İbadet, sadece namaz kılmak veya oruç tutmak gibi ritüellerden ibaret değildir. İbadet; boyun eğmek, zilletle (tam bir teslimiyetle) itaat etmek ve hayatın tüm anlarını O'nun razı olacağı şekilde dizayn etmektir.

“Ben cinleri ve insanları, ancak bana ibadet etsinler (beni birleyip kulluk etsinler) diye yarattım.” (51/Zâriyât, 56)

Din; itaat, hesap, ceza, mükâfat ve yol demektir. Kur'an'da din, bir insanın hayatını nasıl yaşayacağını, ticareti nasıl yapacağını, neyi sevip neye düşmanlık edeceğini belirleyen kurallar bütünü, yani "Hayat Nizamı"dır.

“Kim İslâm'dan başka bir din (hayat nizamı) ararsa, (bilsin ki o din) ondan kabul edilmeyecek ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.” (3/Âl-i İmrân, 85)

Saf, arı ve katıksız olmak demektir. Dini terim olarak; kişinin niyetini, ibadetini ve her türlü amelini şirkten, riyadan (gösterişten) ve dünyevi beklentilerden arındırarak sadece Allah için yapmasıdır.

“Şüphesiz ki biz, bu Kitab’ı sana hak ile indirdik. O hâlde dini yalnızca Allah’a hâlis kılarak (ihlasla) O’na ibadet et.” (39/Zümer, 2)

Sözlükte "bir şeye güvenmek, bir işi başkasına havale etmek" demektir. İslam'da tevekkül; insanın elinden gelen tüm maddi ve manevi çabayı gösterdikten (sebeplere sarıldıktan) sonra, işin sonucunu tam bir teslimiyetle ve iç huzuruyla Allah'a bırakmasıdır.

“...Bir kere azmettin mi (karar verip sebeplere sarıldın mı) artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.” (3/Âl-i İmrân, 159)

Şirkten, putlardan ve batıl yollardan tamamen yüz çevirip, dosdoğru bir şekilde hakka ve tevhidi inanca yönelen kişi demektir.

“Şüphesiz ki ben, bir hanîf (Allah’ı birleyen) olarak yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim. Ve ben müşriklerden değilim.” (6/En'âm, 79)

Birinin suçunun bağışlanması veya dileğinin yerine getirilmesi için aracılık etmektir. Ancak İslam inancında şefaat, bütünüyle Allah'ın tekelindedir ve sadece O'nun izin verdiği kişiler için, yine O'nun razı olduğu kimselere yapılabilir.

“De ki: Şefaat tümüyle Allah’a aittir. Göklerin ve yerin hükümranlığı O’nundur. Sonra yalnız O’na döndürüleceksiniz.” (39/Zümer, 44)

Sözlükte "yol, âdet, gidişat" demektir. İslami ıstılahta ise; Hz. Muhammed'in ﷺ dinin yaşanması adına ortaya koyduğu tüm sözleri, fiilleri ve onayladığı (takrir) tutumları kapsayan, Kur'an'ın pratik hayata dökülmüş halidir.

“Kim Resûl’e itaat ederse, muhakkak ki Allah’a itaat etmiş olur...” (4/Nisâ, 80)

Dinin aslında (Kur'an ve Sünnette) olmadığı halde, sonradan uydurulup dinin bir parçasıymış gibi "sevap umarak" yapılan her türlü inanç, ritüel, söz ve eylemdir.

“...İşlerin en kötüsü sonradan uydurulanlardır. Her sonradan uydurulan şey bid’attır, her bid’at sapıklıktır ve her sapıklık ateştedir.” (Nesâî, Cuma 24)

Sözlükte "korunmak, sakınmak" demektir. Istılahta ise; Allah'ın emirlerini yerine getirip yasaklarından kaçınarak, O'nun azabından ve sevgisini kaybetmekten korunmaktır. Kalpteki bir bilinç ve duyarlılık halidir.

“...Şüphesiz ki Allah katında en değerli olanınız, en çok takva sahibi olanınızdır...” (49/Hucurât, 13)

İnsanın bencilce tutkuları, sınır tanımaz istekleri ve nefsinin, hakka ve akla aykırı olan körü körüne arzularıdır.

“Kendi hevasını (arzu ve isteklerini) ilah edineni gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?” (25/Furkan, 43)

Sözlükte "bir şeyin arkasına, sonuna ve varacağı yere bakmak, derinlemesine düşünmek" demektir. Kur'an-ı Kerim'i sadece dudaklarla ve tecvid kurallarına uyarak yüzünden okumak değil; "Bu ayet bana ne diyor? Hayatımdaki karşılığı nedir?" diyerek ayetin maksadını kalbe indirmektir.

“(Bu Kur'an), ayetlerini tedebbür etsinler (derin derin düşünsünler) ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” (38/Sâd, 29)